فرش تبریز در گردنه سخت صادرات

به گزارش خبرگزاری مهر، جام جم نوشت: کاهش چشمگیر صادرات فرش ایران، فرسودگی بدنه انسانی این هنر / صنعت، نبود بیمه پایدار برای بافندگان، گرانی مواد اولیه و تضعیف بازارهای خارجی، جایگاه بین‌المللی فرش تبریز را با تهدیدی خاموش مواجه کرده است. آن‌طور که آمارها نشان می‌دهند در آذربایجان شرقی بیش از ۸۰ هزار بافنده وجود دارد که بخشی از آنها هنوز فاقد پوشش کامل بیمه‌ای هستند در حالی که همین استان سالانه بیش از ۳۰ درصد فرش دستباف کشور را تولید می‌کند.

کارشناسان معتقدند اگر تصویر روشنی از جایگاه فرش تبریز و آذربایجان در اقتصاد ملی ترسیم، چالش‌های پیش روی بافندگان مشخص و برنامه‌های کارآمد و عملی برای احیای این هنر / صنعت راهبردی ارائه شود، دوباره می‌توان فرش تبریز را در اوج دید و با صادرات آن علاوه بر ارزآوری، چرخ اقتصاد را به حرکت درآورده و مشاغل زیادی ایجاد کرد. تبریز در کنار اصفهان، قم و کاشان جزو چهار قطب اصلی فرش نفیس ایران محسوب می‌شود و در بسیاری از منابع بین‌المللی، فرش تبریز به‌عنوان فرش لاکچری (Luxury Carpet) معرفی شده است.

به گفته فعالان بازار فرش، فرش تبریز همچنان در میان ۱۰ برند اول فرش دستباف جهان قرار دارد اما سهم آن از بازار جهانی به‌شدت کاهش یافته است. منیره کلهری بافنده و کارشناس ارشد فرش دستباف با بیان این‌که تبریز یکی از کهن‌ترین و معتبرترین مکاتب قالیبافی جهان به‌شمار می‌رود، به ویژگی شاخص این فرش‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: رج‌شمار بالا، تنوع نقشه، دقت در بافت و استفاده از پشم و ابریشم مرغوب، فرش تبریز را زبانزد جهانیان کرده است.

او ادامه می‌دهد: نقوشی مانند لچک و ترنج، هراتی، ماهی درهم، شاه‌عباسی، افشان و شکارگاه از مهم‌ترین طرح‌های فرش این منطقه هستند. در کنار آن، گلیم‌های آذربایجان شرقی هم به‌دلیل نقش‌های شکسته، رنگ‌های طبیعی و سادگی اصیل، در بازارهای هنری اروپا با استقبال خوبی مواجه‌اند.

قلب تپنده اما آسیب‌پذیر

گزارش‌های اداره کل صنعت، معدن و تجارت آذربایجان شرقی نشان می‌دهد بیش از ۸۰ هزار بافنده فرش و گلیم در آذربایجان شرقی فعالیت دارند که از این تعداد حدود ۶۷ هزار نفر دارای کد قالیبافی هستند. ضمن این‌که ۵۰ هزار نفر آنها تحت پوشش بیمه قالیبافی و مشاغل خانگی قرار دارند.

مدیر کل صنعت، معدن و تجارت آذربایجان شرقی با بیان آن‌که این استان از نظر تعداد بافنده، ارزش تولید و سهم فرش نفیس صادراتی معمولاً رتبه اول یا دوم کشور در رقابت با اصفهان را دارد، می‌گوید: آذربایجان شرقی به‌تنهایی حدود ۳۰ درصد فرش دستباف ایران را تولید می‌کند اما به‌دلیل تمرکز بر فرش‌های نفیس، نزدیک به ۴۰ درصد ارزش اقتصادی فرش کشور را در اختیار دارد؛ جایگاهی که این استان را به قلب تپنده فرش ایران تبدیل کرده است.

صابر پرنیان با تأکید بر این‌که اگر آذربایجان شرقی از چرخه تولید فرش ایران حذف شود، بی‌شک تولید فرش نفیس ایران فرو می‌پاشد، ادامه می‌دهد: بدون نام تبریز، برند ایران در بازار جهانی فرش تضعیف می‌شود و صادرات فرش به بازارهای لوکس متوقف خواهد شد. فرش تبریز به‌عنوان برند جهانی فرش ایران شناخته می‌شود و ویژگی محوری آن، تنوع طراحی و کیفیت بافت است.

صادرات؛ از شکوه تا سقوط

فرش دستباف ایران تا دو دهه پیش، یکی از سه قلم اصلی صادرات غیرنفتی کشور بود. آمریکا، آلمان، ایتالیا، فرانسه، ژاپن و کشورهای حوزه خلیج فارس، بازارهای سنتی فرش تبریز و آذربایجان محسوب می‌شدند اما آمارهای رسمی گمرک و وزارت صمت نشان می‌دهد صادرات فرش ایران در سال‌های اخیر به حدود ۴۹ تا ۵۰ میلیون دلار کاهش یافته است. این رقم در دهه ۱۳۷۰ و اوایل دهه ۱۳۸۰ بیش از دو میلیارد دلار بود. تحریم‌های آمریکا، محدودیت‌های بانکی، مشکلات برگشت ارز و حذف بازار آمریکا، بیشترین ضربه را به فرش تبریز وارد کرده‌است.

در همین رابطه مدیر کل صنعت، معدن و تجارت آذربایجان شرقی می‌گوید: فرش دستباف استان در سال‌های گذشته به کشورهای اروپایی به‌ویژه آلمان، همچنین آمریکا، ژاپن و روسیه صادر می‌شد اما به‌دلیل مشکلات متعدد، صادرات فرش در سال‌های اخیر با کاهش جدی مواجه شده است. پرنیان توضیح می‌دهد: در حال حاضر، صادرات محدود فرش آذربایجان بیشتر به آلمان، ایتالیا، روسیه، ترکیه، عراق و کشورهای آسیای میانه انجام می‌شود.

با این‌که هم‌اکنون تمرکز تولید استان بر فرش‌های ریزبافت، تمام‌پشم نفیس و ابریشمی صادرات‌محور است اما آمارها نشان می‌دهند با وجود سهم بالای آذربایجان شرقی در تولید، امنیت شغلی و معیشتی بافندگان همچنان شکننده است؛ موضوعی که مستقیماً بر کیفیت و استمرار کار اثر می‌گذارد.

برنامه‌ها برای احیا

بافندگان فرش و فعالان این عرصه مهم‌ترین مشکلات‌شان را در نبود بیمه پایدار و فراگیر، افزایش شدید قیمت نخ، پشم و رنگ طبیعی، دستمزد پایین در برابر زمان طولانی بافت، حذف واسطه‌های صادراتی معتبر و سلطه دلالان داخلی، نبود بازار فروش مستقیم برای بافنده، پیری جمعیت قالیباف و کاهش ورود جوانان عنوان می‌کنند. حتی مسئولان هم اذعان می‌کنند که بسیاری از بافندگان، ماه‌ها برای بافت یک تخته فرش زمان صرف می‌کنند اما سهم آنها از ارزش نهایی فروش، گاه کمتر از ۲۰ درصداست.

فرش دستباف تبریز و گلیم‌های آذربایجان، همچنان سرمایه‌ای ملی با ظرفیت ارزآوری، اشتغالزایی و دیپلماسی فرهنگی هستند اما بدون اصلاح سیاست‌های بیمه‌ای، صادراتی وحمایتی، این مزیت تاریخی در معرض فرسایش تدریجی قرار دارد. احیای جایگاه جهانی فرش تبریز، بیش ازهرچیز، نیازمند تبدیل بافنده ازنیروی خاموش به بازیگر اصلی اقتصادفرش است. براساس اعلام مسئولان، برنامه‌هایی برای رونق دوباره این صنعت در دست اجراست و مدیر کل صنعت، معدن و تجارت آذربایجان شرقی، ثبت برندهای فرش و تقویت نقش گمرک تخصصی فرش در استان را بخشی از آنها عنوان می‌کند.

پرنیان می‌گوید: احیای تعاونی‌های فرش شهری و روستایی و پیگیری افزایش سهمیه بیمه قالیبافی در کنار تمرکز بر دیپلماسی فرش و صادرات فرهنگی از جمله اقداماتی است که می‌تواند فرش تبریز را دوباره به روزهای اوج بازگرداند. این مسئول اذعان می‌کند که ثبت جهانی برندهای فرش آذربایجان شرقی، مسئولیت‌ها را برای حمایت هدفمند از بافندگان و تولیدکنندگان دوچندان کرده‌است.